1. Ludzie z Misją

Twórca programu Howard Schultz, zapytany o cel, jaki mu przyświecał powiedział:

– Stworzyłem ten teleturniej, ponieważ byłem szczerze znudzony i zniesmaczony wszechogarniającym zakłamaniem (1).
Jarosław Sokołów, producent polskiej wersji programu, w podobny sposób odpowiadał na pytanie zadane przez dziennikarzy Newsweeka:
– Ten program oczyści społeczeństwo. Dostarczy widzom przemyśleń na temat ich życia. Ludzie nauczą się odróżniać dobro od zła .
Pytanie (retoryczne?), czy obaj panowie cynicznie i z wyrachowaniem kłamią, czy też wierzą w wypowiadane przez siebie słowa, pozostawiam bez odpowiedzi.

2. Prowadzący

„Wszystko jest na sprzedaż
Choć nie chcemy to świat nas zmusza (…)”

Zaczynał w „Lecie z radiem”, była też przygoda z telewizyjnymi „Wiadomościami”. Ale potem było już tylko gorzej. Prowadził pamiętne, sielsko-przaśne „Idź na całość”, w którym podekscytowani gracze wybierali jedną z zakrytych kotarą bramek, skrywającą nagrodę albo kota w worku. Program ten znakomicie wpasowywał się wówczas w główny nurt ramówki Polsatu, serwującego „przeboje” muzyki disco-polo i niezbyt mądre – mówiąc oględnie, sitcomy. Potem przyszła kolej na emocjonowanie się  w zręcznościowym teleturnieju „Chwila prawdy”, jazdę na lodzie, taniec w charakterze gwiazdy, a ostatnio – pranie śnieżnobiałych skarpet w pewnym proszku. Pan Chajzer poszedł za ciosem, a po praniu odzieży, przyszła kolej na pranie brudów.
Przykre to, ale naprawdę wątpię, czy jakikolwiek program byłby dla pana Chajzera na tyle żenujący, że nie zgodziłby się go poprowadzić. Cóż, „pecunia non olet”.

3. Uczestnicy

„(…) Wszystko jest na sprzedaż
I nikt tego już nie zmieni (…)”

Nie chciałbym generalizować – widziałem zaledwie trzy odcinki, ale na ich podstawie nasunęły mi się pewne wnioski.
Uczestnicy mają zwykle pokomplikowane życie osobiste, bolesne wspomnienia, aktualne konflikty, niezabliźnione rany. Prawdopodobnie przed programem jest przeprowadzany dokładny research, bo pytania trafiają zwykle w czułe punkty. Pokazują też brak wcześniejszych, szczerych rozmów między biorącym udział w teleturnieju, a jego bliskimi.
Jak można się spodziewać wiele pytań dotyczy seksu. Wszak tematem tym najłatwiej zaszokować i przyciągnąć gawiedź przed ekrany. Widzowie mają zatem okazję usłyszeć, o czym fantazjuje uczestnik programu, jakie ma preferencje, czy woli z żoną, z kochanką, czy w trójkącie itp. Ulubionym tematem są też relacje międzyludzkie, a celne pytania uwypuklają skrzące się w rodzinach konflikty i napięcia. Obserwujemy na przemian reakcje gracza i jego bliskich, którzy są w jeszcze gorszej sytuacji. Wszak większość z udzielanych odpowiedzi, świadczy nie tylko o graczu, ale rzuca też cień na jego najbliższych, których pytanie dotyczy.
Bywa, że „wspierający” gracza bliscy, zaczynają się kłócić, albo – ca zapewne jeszcze bardziej cieszy spragnionych prawdy twórców programu – sami (i to za darmo!) zaczynają opowiadać o intymnych i bolesnych sprawach.

4. Konsekwencje

„(…) Choć życie jak rzeka
Porywa i winnych karze (…)”

Ludzie lubią pławić się w cudzych grzeszkach. To pozwala zapomnieć o własnych i powiedzieć sobie: „W sumie nie jest ze mną tak źle. On/ona to dopiero ma pokręcone życie”. Poza tym dramat rozgrywający się na ekranie (o ile jest w ogóle w ten sposób przez widza odbierany) trwa zaledwie godzinę. Jak długo będzie trwał w rodzinach graczy?
Ciekaw jestem dalszych losów uczestników programu. Jego amerykańska wersja doprowadziła już do rozwodu, w polskiej mieliśmy na razie zaręczyny. Wszystko na wizji.
Ale co dzieje się, gdy gasną światła, znikają kryjące coraz większe zażenowanie uśmiechy; kiedy uczestnicy „zabawy” wracają do normalnego życia? Czy da się dalej funkcjonować tak, jakby nie było zadanych w programie pytań? Jakby nie było danych na nie odpowiedzi? Jak musi się potem czuć człowiek, którego najściślej skrywane sekrety zostają ujawnione i upublicznione? Człowiek, w którego, często wstydliwe, zakamarki duszy wgląd mają krewni, znajomi, koledzy z pracy, a także rzesze anonimowych widzów i internautów? Czym kierują się ludzie, wystawiający się na taki ekshibicjonizm, mentalną nagość?
A może prawda, jest jednak oczyszczająca? Wszak są też pytania, które mogą rzucić nowe światło, na ważne sprawy. Może dziewczyna, której chłopak mówi, że w głębi duszy nie chce się z nią ożenić, że boi się, że jego matka wpłynie na rozpad tego związku, zastanowi się jeszcze raz, czy warto w to brnąć? Albo żona, która wie o zdradach męża zapyta w końcu samą siebie, czy usprawiedliwianie jego zachowania ma jakiś sens? I czy można tą bezradność przekuć w walkę o ten związek? Może taka prawda jest potrzebna? Na pewno. Tyle, że nie na wizji. Publiczne Katharsis, czy jak określił to jeden z graczy „zakończenie i podsumowanie pewnego etapu w życiu”, nie pomoże w rozwiązaniu problemów; może je tylko pogłębić. Szczerość jest ważna. Ale szczerość bezinteresowna, otwarta na drugiego człowieka, na jego dobro, a nie wystawiona na sprzedaż.

5. Epilog

„(…) Tylko nasz miłość nie jest na sprzedaż
I przed światem ją schowamy (…)”

W piosence De Mono, jest promyk nadziei. Ale życie to nie piosenka. Dla niektórych naprawdę WSZYSTKO jest na sprzedaż.
Pozostaje tylko, zawsze aktualne, pytanie o cenę. I wcale nie mam na myśli pieniędzy…

Przypisy:

(1)  Cyt. za http://www.youtube.com/watch?v=9gK2-bUu9qg (Ostatnie wejście 12.03.2010)

(2) Cyt. za http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/newsweek_spoleczenstwo/prawda-nas-wyzwoli,37451,1 (Ostatnie wejście 12.03.2010)

Użyte fragmenty tekstu pochodzą z piosenki „Wszystko na sprzedaż” zespołu De Mono. Autorem słów jest M. Kościkiewicz.

Tego typu „sport” jest niebezpieczny nie tylko dla „zawodników”. Pokazuje bowiem ludziom, zwłaszcza młodym, że siła i walka, pobicie kogoś, jest świetną receptą na bycie popularnym, na zarabianie pieniędzy.

Tak więc „chleba i igrzysk”! Nic się nie zmieniło.

Bardzo ważna dla chasydów była postać cadyka (sprawiedliwego), czyli duchowego mistrza, przewodnika. Cadykami byli ludzie znający Prawo, obdarzeni dużą charyzmą. Jak nauczał Baal Szem Tow cadyk „zstępuje z wysokości niczym Boża łaska i miłosierdzie. Cadyk według jego nauki nie był Mesjaszem, lecz nie był także zwykłym człowiekiem – sytuował się pomiędzy tymi dwoma. Ponadto cadyków mogło być wielu, jako że nie starali się odgrywać roli Mesjasza”.[2] Zwracano się do nich z problemami, przychodzono po radę. Z czasem powstał zwyczaj wręczania cadykowi próśb bądź pytań zapisanych na małych karteczkach zwanych kwitłech. Bardzo liczono się ze zdaniem cadyka, powoływano się na niego jako autorytet religijny i moralny. Z biegiem czasu przekazywane ustnie nauki cadyków, jak również opowieści o ich czynach zaczęto spisywać. Zajmowali się tym zwykle ich uczniowie. Część takich opowieści przetrwała tylko dlatego, że uczniowie zapisywali słowa swojego mistrza, aby samemu z nich korzystać. Wiele z tych opowieści zebrał w swojej książce Martin Buber. O tym jak należało opowiadać mówi jedna z zebranych tam historii, opowiadana przez cadyka, którego dziadek był uczniem samego Baal Szem Towa:
„Mój dziadek był kulawy. Pewnego dnia poproszono go, aby opowiedział coś o swym nauczycielu. Zaczął więc opowiadać jak to świątobliwy Baalszem, modląc się, miał zwyczaj tańczyć i podskakiwać. I kiedy to mówił, wstał, a opowieść tak go porwała, że zaczął skakać i tańczyć, by pokazać jak to robił jego mistrz. Od tej chwili przestał kuleć. Oto jak należy opowiadać historie.”[3]
Zebrane przez Bubera opowieści cadyków, ale również o cadykach, pokazują specyfikę tej duchowości. Większość nauk głoszonych przez cadyków dotyczyło kwestii wiary, często cytowana była Tora, objaśniano ją i komentowano. Wśród tych wypowiedzi zdarzały się też opowieści o charakterze szeroko pojętej moralności i wiedzy, która winna dotyczyć wszystkich ludzi, a nie tylko chasydów.[4]

Podobne historie, ale nieco bardziej rozbudowane i pisane ciekawym, dowcipnym, a często nawet nieco przekornym językiem przytacza Jiri Langer w swojej książce „9 bram do tajemnic chasydów”. Pełne zachwytu historie przenoszą nas w mistyczny świat chasydów i słynnych cadyków. Razem z autorem odkrywamy nieistniejące już sztetle w Leżajsku, Kocku, Bełzach czy Ropczycach.[5]

Zwracając się do cadyka używało się tytułu rebe, lub reb. To drugie określenie niosło jednak ze sobą nieco mniejszy ładunek dostojeństwa, było więc używane głównie gdy opowiadano o kimś, a nie gdy zwracano się do kogoś bezpośrednio. Zdarzało się jednak i tak, że jakiś cadyk był postacią tak wyjatkową, mądrą i pobożna, że nie sposób było określić go jednym tytułem. Wtedy stosowano określenia rebe i reb łącznie. Oczywiście tak świątobliwych cadyków nie było wielu. Jiri Langer wymienia ośmiu, którzy określani byli takim tytułem. Byli to rebe reb Ber, czyli Wielki Magid, rebe reb Szmelke z Mikołowa, rebe reb Pinchas z Frankfurtu, rebe reb Majlech, czyli Elimelech z Leżajska, rebe reb Zusja z Annopola, rebe reb Szymon z Jarosławia, rebe reb Borechł z Międzyboża. Wymienia on jeszcze, zapewne ze względu na swoje pochodzenie, rebe reb Jonathana Eibenschültza ze Starej Pragi. Gwoli ścisłości należy jednak dodać, że żył on jeszcze przed Baal Szem Towem, a rabinem został w 1711 roku.[6]

Tradycja chasydzka za założyciela, twórcę chasydyzmu uznaje Izraela ben Eliezera (1700-1760) zwanego też Baal-Szem-Tow – Posiadacz Dobrego Imienia, urodzonego w miejscowości Okop pod Kamieńcem Podolskim. Jednakże działał on na terenie Polski niemal 100 lat po pojawieniu się na tych terenach pierwszych grup chasydzkich. Dlatego aby uchwycić moment formowania się chasydyzmu należy cofnąć się aż do XVI i XVII w. Jak bowiem twierdzi Jan Doktór „trzy czynniki sprawiły, że w połowie XVII wieku duchowe życie Żydów Rzeczpospolitej uległo istotnej transformacji: powstanie nowego paradygmatu życia religijnego, ówczesne wojny, a zwłaszcza powstanie Chmielnickiego, oraz oczekiwania mesjańskie związane z rokiem 1648, a później z wystąpieniem Sabbataja Cwi ze Smyrny.”[7] Ów nowy paradygmat życia religijnego, o którym pisze Doktór związany jest z osobą Icchaka Lurii, który żył w latach 1534 – 1572. W wieku 22 lat zaczął on studiować kabałę i jako pustelnik osiedlił się nad Nilem, gdzie miał spotykać się z prorokiem Izajaszem. Głosił on, że dzieje narodu wybranego sprowadzają się w gruncie rzeczy do procesu naprawy świata. Proces ten zdaniem Lurii dobiegał już powoli końca, czemu towarzyszyć miało nastanie wyczekiwanej ery mesjańskiej. Dzieło Icchaka Lurii kontynuowane było przez jego uczniów, a ich nauki zbiegły się z przepowiednią zredagowaną w XIII w. – Sefer ha-zohar – która za datę przyjścia mesjasza wyznaczyła rok 1648. Oczekiwany mesjasz jednak się nie pojawił. Zamiast niego wystąpił Bohdan Chmielnicki, którego krwawe powstanie, formalnie nie wymierzone przeciwko Żydom, również ich dosięgło. Tragiczne wydarzenia nie podważyły jednak wiarygodności przepowiedni. Przeciwnie, utrata poczucia bezpieczeństwa, tragedie, śmierć przyczyniły się do wzmożenia pobożności i odnowy duchowej, oraz utwierdziły Żydów, że era mesjańska i wybawienie narodu wybranego w obliczu tych wydarzeń musi być już bliskie.
Oczekiwania mesjańskie zbiegły się w czasie z pierwszym objawieniem Sabbataja Cwi, którego doświadczył w Turcji również w 1648 r.[8] Ruch wokół niego skupiony rozprzestrzenił się także w Polsce w drugiej połowie XVII w. Sabataj Cwi pierwszy raz został ogłoszony mesjaszem w obfitującym w przełomowe wydarzenia roku 1648. Jednakże nie spotkało się to praktycznie z żadnym odzewem ze strony ortodoksji. Dopiero gdy po upływie trzech lat, zapowiadane przez niego czasy ostateczne nie nadchodziły, został obłożony klątwą. Podczas swojej działalności odwiedza Kair i Konstantynopol, styka się również z Derwiszami. Niepowodzenie z roku 1648 nie zraża go; w roku 1660 ponownie ogłasza się mesjaszem i wraz ze swoimi wyznawcami udaje się do Stambułu, ażeby koronować się na króla żydowskiego. Jednak i to wystąpienie kończy się klęską, Sabbataj Cwi zostaje przez sułtana wtrącony do więzienia i zmuszony do przejścia na islam, a umiera na wygnaniu w Albanii. Jego działalność i pamięć o nim przetrwała po jego śmierci. Od jego imienia wywodzi się ruch – sabataizm – uznany przez ortodoksyjnych Żydów za herezję. Jednakże mimo tych niepowodzeń i niespełnionych przepowiedni dotyczących rychłego nadejścia ery mesjańskiej oraz jego przejścia na islam, pamięć o Sabbataju Cwi pozostawała przez długi czas żywa. Niektórzy wypatrywali nawet jego ponownego przyjścia, które miałoby mieć miejsce w 40 lat po jego przejściu na islam, a gdy to nie nastąpiło, datę jego przyjścia przesunięto na rok 5500 po założeniu świata (1740 r.). Wtedy też miały miejsce masowe pielgrzymki do Ziemi Świętej, a „wśród pielgrzymów były osoby, które późniejsza tradycja chasydzka uważa za ojców założycieli chasydyzmu: Baal SzemTow, jego szwagier Gerson Kutower, Nachman z Horodecki i Eleazar Ben Samuel Rokeach.”[9]
Warto w tym momencie wspomnieć o tym, że temin chasidim jako określenie formacji religijnej pojawił się pierwszy raz w drukowanym polskim źródle właśnie na fali wystąpień mesjańskich Sabbataja Cwi.

Drugim z ruchów mesjanistyczno-mistycznych był zapoczątkowany w XVIII w. przez Jakuba Lejbowicza Franka frankizm. Żył on w latach 1726-1791 i jako jedyny „mesjasz” za miejsce wypełnienia swojego posłannictwa nie uważał Ziemi Izraela, ale Polskę. To właśnie tu w 1755 roku ogłosił się mesjaszem i nastepcą Sabbataja Cwi. Jakub Lejbowicz Frank zmienił oblicze judaizmu. Głosił radość życia i możliwość złączenia z Bogiem w religijnej ekstazie. Te postulaty zjednały mu rzesze zwolenników niezadowolonych surowym prawem ortodoksyjnego judaizmu i coraz bardziej nieufnych wobec rabinów. Musiało się to rzecz jasna odbić szerokim echem i na reakcję „prawowitego” judaizmu nie trzeba było długo czekać. Frank został oskarżony o zdradę judaizmu, a uciekając przed represjami, podobnie jak Sabbataj Cwi, do którego nawiązywał, przyjął islam. Kilka lat później ponownie zmienił wyznanie, by tym razem ochrzcić się w wierze katolickiej.[10]

Również Baal Szem Tow, uznany przez późniejszą tradycję za założyciela ruchu chasydzkiego, zaczyna nauczanie swojej Tory. Także on, na fali oczekiwań mesjańskich udaje się w 1739 roku w podróż do Jerozolimy. Beszt nie dotarł jednak do Ziemi Świętej. Punktem zwrotnym jego podróży był Stambuł, w którym spędził rok, po czym wrócił na Podole. Nie wiadomo dokładnie dlaczego nie kontynuował swojej podróży. Nie ulega natomiast wątpliwości, że jego niedokończona wędrówka, jak również roczny pobyt w Stambule stanowiły punkt zwrotny w jego życiu. To właśnie wtedy Beszt odszedł od tradycyjnej formacji chasydzkiej, której był wyznawcą. Ważnym elementem tej zmiany był powrót do Rzeczpospolitej i zaniechanie jakichkolwiek pielgrzymek. Baal Szem Tow już nigdy nie próbował dotrzeć do Jerozolimy. Co więcej uważał to za niepotrzebne i odradzał wszystkim tego typu podróżowanie. Drugą i o wiele ważniejszą zmianą było zerwanie z ascezą. Beszt zmienił swoje poglądy i od tej pory zaczął głosić, że ascetyczne praktyki nie tylko nie ułatwiają człowiekowi kontaktu z Bogiem, ale że umartwienie i wynikające z tego osłabienie człowieka, jest poważną przeszkodą w drodze do spotkania z Nim.[11] Jednak największą, rewolucyjną wręcz zmianą było podejście Beszta do modlitwy. Ze swojej podróży, najprawdopodobniej z terenów Bliskiego Wschodu, przywiózł on bowiem umiejętność wchodzenia w trans. Podczas tych transowych modlitw miał on wędrować do nieba, gdzie pouczenia przekazywał mu sam Bóg. Natomiast Beszt przedstawiał Mu problemy ludzi, jak również interweniował w różnych sprawach. Najczęściej w trans wpadał podczas modlitwy Simone ‘esre. Wtedy to wykonywał różne dziwne i gwałtowne ruchy. Jednakże jest mało prawdopodobne by technikę tą wymyślił samodzielnie. Najprawdopodobniej nauczył się jej, ale nie chciał nikomu zdradzić, kim był jego nauczyciel. Znamienny jest również fakt, że Baal Szem Tow wolał wchodzić w trans modlitewny sam. Poza tym prawdopodobnie żaden z jego uczniów nie potrafił wprowadzać się w podobny stan. Jest to argument przeczący dość powszechnie przyjętej opinii, że to Beszt wprowadził do chasydyzmu zwyczaj zbiorowej ekstatycznej modlitwy. Choć wydaje się prawdopodobne, że jego indywidualne praktyki, zostały podpatrzone przez jego uczniów i mogły mieć wpływ na późniejsze tworzenie się charakterystycznych dla chasydów, ekstatycznych modłów. Praktyki te tak bardzo się potem rozpowszechniły, że stanowiły nieodłączny element chasydzkiego życia. Jak pisał Frantisek Langer w przedmowie do książki „9 bram do tajemnic chasydów” : „Najpobożniejsze wspólnoty chasydzkich kolonii żyły życiem nieustannego transu mistycznego, w stanie niekończącej się ekstazy, zupełnie poza czasem, przestrzenią i materią.”[12] Zmiany zapoczątkowane przez Beszta, a zwłaszcza odstąpienie od ascezy jako drogi poznania Boga, zasadniczo wpłynęły na zmiany chasydyzmu i nadały mu kierunek, w którym od odtąd podążał. Również „zastąpienie skomplikowanych teurgicznych kawwanot uriańskich na rzecz ekstatycznego przylgnięcia do Boga (dewuket)” było dla ówczesnych chasydów bardzo atrakcyjne.
Jednak same zmiany wewnętrzne nie wystarczyłyby do zachowania i wzmocnienia ruchu chasydzkiego w nowej, zmienionej formie. Przyczynily się do tego także zmiany zewnętrzne, do których doszło w tym czasie w Rzeczpospolitej. Chodzi mianowicie o osłabienie samorządu żydowskiego, po tym jak w 1764 roku sejm konwokacyjny zniósł sejm Żydów Korony i Litwy oraz wszystkie sejmiki ziemskie. Co prawda został on powołany w 1580 roku przez króla Stefana Batorego w celach fiskalnych, do zbierania podatków od ludności żydowskiej, jednakże pełnił również rolę samorządu. Tam bowiem zbierali się rabini i mogli podejmować wspólne decyzje, ważne dla całej społeczności, a nie tylko poszczególnych gmin. W związku z tym „władza” rabinów uległa rozproszeniu, co pomogło w szerzeniu się chasydyzmu i powstawaniu autonomicznych wspólnot, które były skupione wokół cadyków. Zaczęły też powstawać klojzy, czyli domy modlitwy. Warto również nadmienić, że cechą charakterystyczną polskiego chasydyzmu było to, że rozprzestrzeniał się on głównie wśród ubogich warstw ludności i szybko zaczął opanowywać nowe tereny.[13]

Baal Szem Tow był niewątpliwie najważniejszą postacią chasydyzmu, a jego nauka odcisnęła piętno na kolejnych pokoleniach cadyków i przyszłym kształcie ruchu chasydzkiego. Beszt miał bowiem wielu uczniów, którzy z czasem stali się słynnymi cadykami. Wśród nich byli: Dow Ber, Magid (hebr. wędrowny kaznodzieja) z Międzyrzecza, Pinchas Szapiro z Korca, Jakub Josef z Płonnego i Jechiel Michał ze Złoczowa. Po śmierci Baal Szem Towa rolę przywódcy przejął Magid z Międzyrzecza. Nie obyło się jednak bez kontrowersji, gdyż sprzeciwiała mu się częśc pozostałych uczni ów Baal Szem Towa. Kolejni słynni kontynuatorzy ruchu to m.in. Szneur Zalman z Ladów, Lewi Izaak z Berdyczowa, Aaron z Karolina, Samuel Szmelke Horowitz z Nikolsburga, Menachem Mendel z Witebska, Meszulam Zusja (jid., Zysze) z Annopola, Elimelech z Leżajska, Israel z Kozienic, Szlomo z Karolina i Jakub Icchak z Lublina.

Sznur Galman z Ladów również miał udać się do Erec Izrael ale dostał we śnie nakaz, aby tego nie czynił. Stał się on później twórcą odłamu chasydyzmu, zwanego Chabadem. Nazwa ruchu wywodzi się od pierwszych liter hipostaz Boga – sefirot, które występują w Kabale, a więc: Chochma – Mądrość, Bina – Rozum i Daat – Poznanie lub Wiedza. Sama nazwa wskazuje już na kierunek, w którym podążał ruch. Jego założeniem była chęć i próba poznania Boga na drodze rozumu i racjonalnej mistyki. Obecnie jest to bardzo aktywna odmiana chasydyzmu. Mężczyźni noszą garnitury, białe koszule, krawaty i kapelusze. Jest to typowy i charakterystyczny dla chabadników strój.

Dopiero trzecie pokolenie po Baal Szem Towie na dobre zerwało z centralizacją władzy. Powstało wiele odłamów, a lokalni cadykowie mieli dużo większą autonomię. Na decentralizację duchowego przywództwa wpłynął niewątpliwie rozbiór Polski, który spowodował odseparowanie różnych grup, żyjących pod innymi zaborcami. Nie był to jednak jedyny powód. Bowiem już wcześniej zaczęły się pojawiać różnice w nauce, tradycji i sposobie praktykowania. Wydaje się więc, że podział ten był nieunikniony. Od tego momentu zaczyna się również tradycja przekazywania przywództwa – rola cadyka przechodziła z ojca na syna. Konsekwencją tej zmiany było powstanie w późniejszym czasie słynnych rodów cadyków. Również wiara w konkretnego cadyka zaczęła być przekazywana z pokolenia na pokolenie. Pokolenie to, tak jak i poprzednie obfitowało w wielu słynnych, obdarzonych charyzmą i otoczonych dużą czcią cadyków. Do największych należeli Jakub Izaak, Widzący z Lublina, Jakub Izaak, Święty Żyd z Przysuchy oraz Nachman z Bracławia, który był prawnukiem Baal Szem Towa.

Od samego początku chasydyzm spotykał się z dużym sprzeciwem ze strony ortodoksji, a głównymi przeciwnikami byli rzecz jasna rabini. Obawiano się wypaczenia religii, nie podobało się również nastawienie chasydów na modlitwę i radość, przylgnięcie do Boga, które dominowało nad studiowaniem Tory, które było tradycyjnym obowiązkiem Żyda. Niepokojące dla ortodoksyjnego judaizmu było również uwielbienie, jakim cieszyli się niektórzy cadykowie. Rabini bali się bałwochwalstwa i tego by cadyk swoją osobą, nauką, mądrością i cudami nie przysłonił samego Boga. Również przejęcie sefardyjskiego obrządku modlitewnego nie podobało się aszkenazyjskim rabinom. Wszystko to powodowało zatarcia i wzajemne zwalczanie się ortodoksji i chasydyzmu. Główny ośrodek opozycji znajdował się na Litwie, a przewodził mu Elijah ben Salomon Galman, znany jako Gaon z Wilna. To właśnie tam, w latach trzydziestych XVIII w. powstał ruch mitnagdim – sprzeciwiających się (chasydyzmowi). Później wszyscy przeciwnicy Beszta nazywani byli już mitnagdim. Pierwsze pisma krytykujące chasydyzm i polemizujące z nim zaczęły się pojawiać jeszcze za życia Beszta. W 1772 roku chasydzi zostali obłożeni klątwą przez rabinów. Jednak najcięższa kara, o daleko idących konsekwencjach, spadła na nich w roku 1781. Wtedy to nałożono na nich drugą klątwę, która nakazywała wygnanie ich ze społeczności, zakazywała udzielania schronienia, kupowania i spożywania mięsa z ich rytualnego uboju oraz zawierania z nimi małżeństw. Zakazane było ponadto prowadzenie z chasydami wszelkich interesów, a nawet uczestnictwo w pochówku. Najbardziej bolesną formą wzajemnego zwalczania były przypadki wzajemnego denuncjowania się u władz świeckich, co czasami prowadziło do aresztowań.
XIX wiek to okres rozprzestrzeniania się nowych prądów myślowych. Wtedy to pojawił się zupełnie nowy, świecki ruch intelektualny, czyli haskala, zwana też czasami „żydowskim oświeceniem”. Ludzie związani z haskalą nazywani byli maskilim – racjonalista, „rozumowiec”, intelektualista. Jednym z duchowych przywódców haskali był Rambam, czyli Mores ben Mamon, Majmonides. Pojawiały się tu różne, często bardzo dziwne dla reszty Żydów teorie, jak choćby ta, że mesjasz już przyszedł, a jest nim możliwość asymilacji w goszczących społeczeństwach. Jak można się domyślić idee haskali wywołały sprzeciw rabinów i judaizmu ortodoksyjnego. Ostrze krytyki zwróciło się w ich kierunku, a opozycja wobec chasydów nieco zelżała. Ale również dla chasydów teorie maskilim były nie do przyjęcia. Spowodowało to wspólne przeciwstawienie się chasidim i misnagdim (jako haredim) maskilom.
Proces włączania chasydyzmu w nurt ortodoksji był więc długotrwały i bolesny, jednakże pod koniec trzeciego pokolenia chasydów został on uznany przez większość żydów za część ortodoksji.

XIX wiek przyniósł kolejne zmiany. Pojawił się ruch syjonistyczny, wobec którego, podobnie jak wobec haskali, chasydzi przyjęli postawę opozycyjną. Ponadto ruch chasydzki coraz bardziej odchodził od kabalistycznej formuły zaproponowanej przez Baal Szem Towa, a proces ten doprowadził do powolnego przekształcania się ruchu w instytucję. Nie zdołały temu zapobiec kolejne oddolne inicjatywy odnowienia idei Beszta i powrotu do korzeni. Wiek XIX to dla chasydyzmu, tak polskiego jak i chasydyzmu w ogóle, czas powrotu do Tory. Pojawiają się pierwsze chasydzkie studia nad Torą, na nowo odkrywana jest jej pierwszorzędna wartość, powstają pierwsze chasydzkie szkoły. Pierwsza chasydzka jesziwa została założona przez Abrahama Bornsteina z Sochaczewa ok. 1860 roku. Własne jesziwy zaczęli też zakładać pod koniec XIX wieku chasydzi z Lubawicz. Chciano również założyć jesziwę w Gur, czyli Górze Kalwarii koło Warszawy.[14]

Do najważniejszych polskich ośrodków chasydyzmu przed drugą wojną światowa należał, wspominany już wcześniej, dwór cadyka w Górze Kalwarii (Gur). Założycielem tej dynastii był rabi Icchak Meir Alter-Rottenberg (1789-1866). Był on uczniem słynnego Binema z Przysuchy. Miał on liczne grono sympatyków, napisał kilka tomów komentarzy do Talmudu. Chasydzi rabiego Icchaka Meira spotykali się we własnych domach modlitwy, tzw. „sztyblach”. Jednakże do największego rozkwitu dynastii i rozbudowy tak materialnej jak i duchowej przyczynił się wnuk Icchaka Meira, Arie Lejb Alter, któremu nadano przydomek Magiet (od hebrajskiego magid: kaznodzieja).[15] Juda Alter zmarł w 1904 r. i pogrzebany został, tak jak jego dziadek, na cmentarzu w Górze Kalwarii. Jego następcą został pierworodny syn Abraham Mordechaj, który oprócz godności cadyka, był również działaczem politycznym, współtwórcą konserwatywnej partii Agudat Israel (Związek Izraela) potocznie zwaną Agudą. Abraham Mordechaj Alter był najwybitniejszą postacią wśród ortodoksyjnych Żydów europejskich.[16] Do Ger ciągnęli wyznawcy z Kongresówki, Węgier, Austrii, a także innych krajów Europy. Codziennie przybywało kilkadziesiąt osób, a w święta chasydzkie liczba ludzi odwiedzających cadyka liczona była w tysiącach. O tym, jak ważne i żywotne było to miejsce i jak wielkie było jego znaczenie świadczy m.in. fakt, że w połowie XIX wieku kursowały tu z Warszawy specjalne omnibusy wożące chasydów. Znaczenie dworu było tak duże, że ówcześni arystokraci, na czele z księciem Stefanem Lubomirskim i księciem Tomaszem Zamojskim, przy wsparciu finansowym cadyka, postanowili zbudować kolej wąskotorową łączącą Górę Kalwarię z Warszawą. Dwór cadyka w Górze Kalwarii stał się tak bardzo znany, że zaczął przyciągać chasydów już nie tylko z Europy, ale i z całego świata. Ten duży napływ ludzi przyczynił się do ogromnego rozkwitu miasteczka. Korzystali na tym nie tylko cadyk i chasydzi, ale i pozostali mieszkańcy, którzy również bogacili się wraz ze wzrostem znaczenia miejscowości i szybko wzrastającej liczby gości. Świetność dworu trwała do czasu drugiej wojny światowej. Hitlerowcy całkowicie go zrujnowali, a do getta wtrącili trzy i pół tysiąca Żydów. Do dziś istnieją towarzystwa, które są związane z dworem w Ger i działają w Argentynie, Izraelu i USA.
Jednakże dynastia z Ger nie była jedyną, która liczyła się na ziemiach polskich. Jedną z bardziej znanych jest również belcer chasidim, którą założył rabi Aron ben Cwi (zm. 1816) w miasteczku Bełz. Jego następcą był rabi Szołem ben Eliezer Rokach, który rozwinął dwór i umocnił pozycję cadyków z Bełz.

W Aleksandrowie Łódzkim działał od pierwszej połowy XIX wieku rabi Szraga Fajwel Dancygier (zm. 1849). Jego syn, Jachiel z Aleksandrowa (zm. 1894) zyskał wielu zwolenników i wzmocnił i powiększył dwór.[17]

Bardzo ważnym ośrodkiem był Nowy Sącz i dynastia Helberstamów. Założycielem był Chaim Halberstam, znany lepiej jako Diwre Chaim. Opowiadał się on za chasydyzmem zwróconym w kierunku nauki i studiowania Tory. Podstawą wykształcenia była dla niego wiedza talmudyczna. Dopiero dobrze przygotowani i wykształceni chłopcy, mogli zostać chasydami. Cadyk Chaim Halberstam nie godził się również na przesadny przesyt i przepych, który charakteryzował np. dwór cadyków z dynastii sadogórskiej, co stało się podstawą trwającego wiele lat konfliku miedzy tymi ośrodkami. Ród cadyka Chaima opanował wkrótce całą Małopolskę. Najbardziej znanym z wszystkich jego synów był Ezechiel Szraga, który osiadł w Sieniawie. Aron kontynuował pracę swojego ojca w Nowym Sączu, a Dawid i Baruch stworzyli nowe linie dynastyczne, ten pierwszy w Chrzanowie, drugi w Gorlicach. Jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu była również Bobowa, gdzie osiadł rabi Salomon ben Naftali (1847 – 1900), wnuk Chaima Halberstama, a po nim działał tu jego syn, rabi Salomon ben Cion (1879 – 1941).

Ważnym ośrodkiem, od XVIII wieku był Leżajsk. Nauczał tam słynny rabi Elimelech (1717 – 1786), który wykształcił wielu znakomitych uczniów, którzy rozeszli się po kraju kontynuując dzieło swojego mistrza. Cadyk Elimelech był tym, który jako pierwszy przeniósł centrum chasydyzmu na tereny dzisiejszej Polski. Początkowo prowadził wędrowny tryb życia. Wraz ze swoim bratem – Meszulamem Zusją z Annopola, chodził od wsi do wsi i nauczał. Dopiero po śmierci Magida, a więc w rou 1772, osiadł w Leżajsku. Od tego momentu Leżajsk stał się centrum chasydyzmu w Galicji zachodniej. Cadyk Elimelech jest szanowany po dziś dzień. Rokrocznie przyjeżdżają tu chasydzi z całego swiata, aby zostawić kwitłech i pomodlić się w ohelu.[18]

Nie sposób również nie wspomnieć o Lublinie, gdzie mieszkał słynny „Widzący z Lublina”, czyli charyzmatyczny rabi Jakow Icchak Horowic, żyjący w latach 1745- 1815. Przybył on do Lublina już jako słynny uczeń Elimelecha z Leżajska, który odkrył w nim nie tylko predyspozycje do tego, by być cadykiem, ale również dar jasnowidzenia. Właśnie od tego daru wziął się jego przydomek – „Widzący”, w jidysz „Zeer fun Lublin”. Rabi Jakow icchak Horowic urodził się w Józefowie Biłgorajskim, a jego ojciec także był cadykiem. Początkowo nie osiedlił się on w samym Lublinie, ale w miejscowości Wieniawa, która dziś jest dzielnicą Lublina. Jego przeprowadzce do centrum miasta przeciwny był rabin, który nosił przydomek „Żelazna Głowa”, oraz urzędnicy kahału. Dopiero pomoc majętnego kupca pomogła mu osiąść w granicach Żydowskiego Miasta na Podzamczu. Jakub Icchak Horowitz skorzystał z nadarzającej się okazji i zamieszkał przy ulicy Szerokiej 28. Na tyłach swojego domu, otwarł w 1794 roku dom modlitwy. Była to pierwsza chasydzka bożnica w centralnej Polsce. Widzący z Lublina był też nauczycielem, który miał dar odkrywania cadykizmu. Ukształtował on wielu znanych cadyków, którzy zapoczątkowali potem dynastie, m.in. Alterów z Góry Kalwarii, Rokeachów z Bełza czy Taubów z Kazimierza Dolnego. Jakub Icchak Horowitz był zwolennikiem „cadykizmu praktycznego”. Podwaliną tej doktryny było założenie, że cadyk może wszystko osiągnąć tylko dzięki wierze, modlitwie i darom, jakie przez to otrzyma, nie musi mieć natomiast wykształcenia religijnego. To stanowisko nie podobało się niektórym z jego uczniów, co było powodem ich odejścia. Najciekawsze historie dotyczące „Widzącego” odnoszą się do czasów Napoleońskich. Według tradycji chasydzkiej, kiedy Napoleon Bonaparte wkroczył do Polski, rozesłał do najważniejszych polskich rabinów i cadyków list, w którym pytał, czy ludność Żydowska wspomoże jego atak na Rosję. Wśród zaproszonych był także Jakub Icchak Horowitz, który w trakcie narady z rabinami i cadykami miał wizję. Uznał on Napoleona za wcielenie zła i wieszczył jego rychłą klęskę. Ale to nie wszystko, twierdził on również, że wraz z klęską Bonapartego rozpocznie się era mesjańska. Należało tylko wybłagać Boga, żeby dał upragnionego Mesjasza. Zapewne miało to duży wpływ na decyzję cadyków, którzy wstrzymali się od jakichkolwiek deklaracji względem Francuzów. Nie można jednak pominąć drugiego czynnika, który wpłynął na tą decyzję. Wojna Napoleona to czasy oświecenia, a więc także Haskali i tendencji do uczynienia wszystkich równymi i zniwelowania wszelkich różnic. Zapewne obawiano się utraty tożsamości i zlaicyzowania polskich Żydów. Niejasne i owiane legendami są również okoliczności śmierci „Widzącego”. Według jednej z relacji jego ciało zostało wyrzucone przez malutkie okienko przez jakąś pozaziemską siłę, inna mówi o tym, że niestroniący od alkoholu cadyk, sam przez nie wypadł. Po jego śmierci synowie nie kontynuowali tradycji ojca. Nie odziedziczyli po nim daru jasnowidzenia, ani charyzmy do przewodzenia chasydom. Tylko jeden z nich – Izrael, został rabinem w Tarczynie. Po jego śmierci, powstały w Lublinie trzy oddzielne domy chasydzkie, które gromadziły zwolenników jego uczniów. Kolejnym cadykiem był Jehuda Lejb Eiger, wnuk Akiby Eigera, Gaona z Poznania i syn Salomona, rabina w Kaliszu, który nosił przydomek „Płaczącego cadyka”. Odnosił się on do trybu życia jaki prowadził – surowego, opartego na ascezie umartwiania się. Był on nie tylko uzdrowicielem ale również wykształconym myślicielem, autorem wielu dzieł. Był postacią znaną i ogólnie szanowaną. Miał przyjaciół także wśród mitnagdim i chrześcijan. Założył on dynastię, która przewodziła lubelskim chasydom aż do drugiej wojny światowej. Znanym cadykiem był również Szlomo Eiger. Chasydzi lubelscy zginęli w hitlerowskich obozach zagłady w Bełżcu i Majdanku.[19]

Godna uwagi jest również dynastia lubawiczer chasidim, którą założył rabi Sznur Zelman ben Baruch z Ladów. Początkowo osiadł on w Lubawiczach na Białorusi, ale jego nauka szybko się rozprzestrzeniła. Część chasydów przybyłych z carskiej Rosji osiadła w Karczewie pod Warszawą.
Kolejnym miastem, w którym znaczącą rolę odegrali chasydzi był Chełm. Coprawda nie było tutaj sławnych cadyków, byli natomiast darzeni dużym zaufaniem i cieszący się znacznym autorytetem rabini, którzy wywodzili się ze szkół i dworów chasydów. Zaliczyć do nich można np. rabiego Pinchasa Lerera, rabiego Heszela Lajnera, który we własnym mieszkaniu założył i utrzymywał sztybel – chasydzki dom modlitwy. Dużą aktywnością odznaczali się w Chełmie również rabini wywodzący się z dynastii bełskich cadyków. Ponadto w Chełmie znajdowały się uczelnie religijne, kształcące młodych chasydów (Talmud-Tora, jeszybot). Wybitną postacią tutejszego chasydyzmu był rabi Jechuda Rukach, który również był związany z bełską dynastią. Przybył on do Chełma w roku 1920. Słynął z wielu cudów. Uważa się, że potrafił uzdrawiać chorych, wielu ludzi miał też uratować od śmierci. Szaleństwo drugiej wojny dosięgło również to miasto. Hitlerowcy wymordowali wielu żydów, a ich ofiarami stali się też chełmscy rabini: Jehoszua Abracham Alter-Sochaczewski, Mosze Hakohen Adamaszek, Jehuda Hakohen Mendelson oraz Gedalia Lajner
Inne ważne centra chasydyzmu, które znajdowały się na ziemiach polskich to m.in. Kock, Kraśnik, Kozienice, Leżajsk, Lelów, Lesko, Przysucha, Warka, Opatów, Radomsko, Rymanów.[20]

Historia chasydów na ziemiach polskich kończy się praktycznie wraz z drugą wojną światową. Dziś, pamiatką i świadectwem po ich pobycie, są głównie cmentarze i ohele, odwiedzane o dziś dzień przez chasydów z całego świata. Najczęściej odwiedzany jest ohel Elimelecha z Leżajska. Groby cadyków znajdują się również na cmentarzach żydowskich m.in. w Aleksandrowie Łódzkim, Bobowej, Chrzanowie, Leżajsku, Nowym Sączu, Rzeszowie. Wszystkich miejsc, kdzie zostali pochowani cadykowie nie sposób tu wypisać.
Warto może na koniec wspomnieć, że w Krakowie też działali cadykowie. Groby kilku znajdują się na cmentarzu przy ul. Miodowej. Nie ma tu jednak ani jednego ohelu. Pochowany został tu Kolonimus Kalman lewita Epstein z Krakowa, który zmarł w roku 1823. Był on jednym z najwybitniejszych propagatorów chasydyzmu w Galicji zachodniej, uczniem Elimelecha z Leżajska. Słynął z żywiołowej, ekstatycznej modlitwy. Zorganizował on w 1785 roku pierwszą grupę chasydzką w Krakowie. Mimo tego, że był szykanowany przez krakowski, antychasydzki rabinat i dwukrotnie przez niego ekskomunikowany, w latach 1786 i 1787, z powodzeniem działał w Krakowie i okolicach i zdołał stworzyć tu dosyć prężnie działający ośrodek chasydyzmu. Napisał kilka dzieł, z których najbardziej znanym jest Maor we-Szemesz, które jest komentarzem do Pięcioksięgu.
Jego syn i nastepca – Aron Epstein (zm. 1881 r.), również pochowany jest na tym samym cmentarzu. Był zięciem Izaaka, syna słynnego „Widzącego z Lublina”. Rozszerzył on działalność swego ojca i założył pierwszy w Krakowie chasydzki Klaus.
Spoczywa tu również Salomon Zajman z Wielopola (zm. 1857 r.), który założył dynastię, której siedzibą było Wielopole, oraz Aron Elimelech Szneur Zalman z Krosna (zm. 1923 r.), który sprowadził się do Krakowa dopiero pod koniec swojego życia. Wczesniej nauczał w Rosji w Ajgentówce oraz w Krośnie.[21]

przypisy:

[1] J. Doktór, Początki chasydyzmu polskiego, Monografie Fundacji na rzecz nauki polskiej, Wrocław 2004, s. 9-16, 25-26

[2] http://www.jewish.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=66 (12.06.2009 godz. 20:50)

[3] M. Buber, Opowieści chasydów, W drodze, Poznań 1989

[4] Mnie szczególnie spodobały się opowieści samego Baal Szem Towa dotyczące wiedzy i prawdy. Pierwsza z nich skwitowana stwierdzeniem: „Kiedy posiadłeś wiedzę, wtedy dopiero wiesz, czego ci brakuje”, nawiązuje do „wiem, że nic nie wiem” i stanowi głęboką prawdę o tym, że człowiek nie jest w stanie posiąść całej wiedzy. Im więcej się uczy, studiuje (również Torę), tym bardziej widzi jak niewielka jest to wiedza i jak wiele mu brakuje. Wydaje się, że zamiarem Baal Szem Towa nie jest tutaj zniechęcanie do nauki, ale wskazanie na fakt, że jedynie Bóg posiada pełnię wiedzy, z której człowiek może jedynie czerpać.
Druga opowieść, która szczególnie utkwiła mi w pamięci to dosyć gorzka refleksja dotycząca prawdy. Baal Szem Tow powiedział: „Co to znaczy, kiedy ludzie mówią, że prawda idzie przez świat? To znaczy, że zewsząd ją wyrzucają i że musi wędrować dalej.”
Jak widać nauki wielkiego cadyka mimo upływu lat, pozostają wciąż aktualne.

[5] Bardzo pouczający i ciekawy był dla mnie wywód  rebe reb Zusji, o tym dlaczego nie warto się martwić i smucić, ale stale należy się radować. Jak mówi rebe, to co już było, jest już za nami, nie ma więc sensu tego roztrząsać, trzeba to zostawić, bo i tak nie da się już zmienić tego, co się wydarzyło. Podobnie jest z przyszłością. Nie wiemy co nas czeka, więc nie ma powodu martwić się na zapas. A teraźniejszość – to zaledwie chwila, moment, który niepostrzeżenie staje się przeszłością. No a przeszłość – cóż o tym, że nie warto się nią przejmować już wiemy.

Jest to ciekawe i bardzo optymistyczne nastawienie do życia. Jeśli relacja Langera jest wiarygodna, to te i inne historie rzucają światło na życie cadyków i życie chasydów, w którym radość i optymizm są ważniejsze niż smutek i zmartwienia.

[6] J. Langer, 9 bram do tajemnic chasydów, Znak, Kraków1988, s. 151

[7] J. Doktór, Początki chasydyzmu polskiego, Monografie Fundacji na rzecz nauki polskiej, Wrocław 2004, s. 17.

[8] Ibidem, s. 17-24.

[9] M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, wyd. Austeria, Kraków 2006, s.44

[10] Historia Żydów, Polityka, wydanie specjalne 1/2008, s. 52.

[11] Jak w swojej książce „Początki chasydyzmu polskiego” pisze Jan Doktór, Beszt miał nakłonić do porzucenia praktyk ascetycznych wielu wybitnych chasydów. Mieli się wśród nich znaleźć m.in. Dow Ber z Międzyrzecza, Jaakow Josef, który swoją ascezę i umartwianie się odprawiał według skrajnie surowych przepisów księgi Sefer ha-kana z XIV w. oraz  Nachmana z Horodenki.

[12] J. Langer, 9 bram do tajemnic chasydów, Znak, Kraków1988, s. 7

[13] M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, wyd. Austeria, Kraków 2006, s.41-51.

[14] http://www.jewish.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=66

[15] Marian Fuks „Chasydyzm – ruchoma ojczyzna Żydów” Almanach Żydowski 5757

[16] http://www.gorakalwaria.pl/651-48e4cd7a0d0a9.htm

[17] M. Fuks, Chasydyzm – ruchoma ojczyzna Żydów, Almanach Żydowski 5757

[18] M. Wodziński, Groby cadyków w Polsce, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s.11-22

[19] http://www.jews-lublin.net/index.php/Chasydyzm_i_chasydzi_w_Lublinie

[20] M. Fuks, Chasydyzm – ruchoma ojczyzna Żydów, Almanach Żydowski 5757

[21] M. Wodziński, Groby cadyków w Polsce, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 199-201

Oto trafił w moje ręce tekst Seweryna Blumsztajna. Publicysta Gazety Wyborczej wyraża w nim opinie zdumiewające. Z dużym animuszem rozpoczyna od stwierdzenia, że „wszyscy są równi wobec prawa, ale niektórym Pan Bóg dał niezwykły talent i wolę. Tacy są równiejsi.” No i proszę, jednak..
Nie koniec na tym. Dalej jest już tylko gorzej. Coprawda pan Blumsztajn wspomina o tym, że „nie usprawiedliwia tego, co zrobił Polański”, ale tylko po to, by w świetle tej zasłony dymnej ze spokojnym (?) sumieniem móc dodać, że jednak talent Polańskiego „to dar, wobec którego jesteśmy bezradni w naszych sądach moralnych.”
Jestem bezradny wobec wielkiego talentu publicysty, więc powstrzymam się od komentarza.

„Przecież to było tak dawno”
To jeden z bardziej kuriozalnych i często używanych argumentów przez obrońców Polańskiego. Trzydzieści lat temu? A co to ma do rzeczy? Przestępstwo miało miejsce, mleko się wylało. Nie widzę żadnego racjonalnego wytłumaczenia, dla którego Stany Zjednoczone miały by odstąpić od ścigania Polańskiego. Wszak nie chodzi o to, czy wyrok ten komukolwiek, a zwłaszcza pokrzywdzonej, która po latach wypowiada się jakoby nie miała już do Polańskiego żalu, pomoże, ale o respektowanie przepisów prawa i równość wobec niego. Tym bardziej, że sprawa dotyczy materii ze wszech miar delikatnej i bulwersującej zarazem. Nie można zatem „kibicować” Polańskiemu, który od trzydziestu ponad lat uchyla się przed osądzeniem. Nie róbmy bohatera z przestępcy, który ucieka przed wyrokiem. To doprawdy żenujące.

Moralność?
Jak dobitnie pokazuje całe to zamieszanie, moralność to w dzisiejszych czasach rzecz przereklamowana. Tym bardziej, że w erze postindustrialnej, ponowoczesnej, słowa takie jak moralność, etyka, czy dobro i zło stale tracą na znaczeniu, dezawuują się i zmieniają swoje (pierwotne?) znaczenia.

„Cztery nogi dobrze, dwie nogi źle” czyli myślenie stadne
Tak się składa, że większość obrońców Polańskiego to koledzy po fachu – reżyserzy, aktorzy, jednym słowem artyści. Interes grupowy łączył od zawsze, od dawna również ludzie lubią łączyć się w grupy, a zwłaszcza takie, które mogłyby się czymś wyróżniać. Mamy więc grupę twórców i artystów, którzy bronią Polańskiego. Być może część z nich faktycznie chce pomóc swojemu koledze, przymykając oczy na jego szemraną przeszłość. W stosunku do reszty być może zaistniał mechanizm opisany przez prof. Jana Strzałko, antropologa z UAM, który w rozmowie z Newsweekiem powiedział: „W dyskusjach o Polańskim słowo solidarność rzeczywiście pada często, zwróćmy jednak uwagę, że faktycznie solidaryzują się z nim przede wszystkim artyści, reżyserzy, aktorzy. Członkowie tej grupy, identyfikując się z potrzebującym wsparcia, ale wyraźnie wyróżniającym się członkiem swojego kręgu zawodowego, nobilitują samych siebie. Solidarność z Polańskim jest sposobem zamanifestowania przynależności do egalitarnego kręgu”.

Nie pozostaje więc nic innego jak śledzić uważnie całą sprawę, choć mam obawy, że tu lub tam ukręcą jej łeb, a Polański się wymiga. W końcu nakręcił tyle świetnych filmów, no i taki przystojny i sympatyczny jest…

Tak więc dyskusja rozgorzała. Ale nie o tym miało być…

Jako, że sam należę do tej chodzącej części świata, postanowiłem, że napiszę co o tym myślę, jak ja na to patrzę.
Dla mnie góry to przede wszystkim wolność. Tak, brzmi to banalnie i zostało już wyświechtane na wszelkie możliwe strony. Ale jest to prawda. W górach jest wolność. Zwłaszcza w tych trochę wyższych, gdzie nie ma namalowanych znaczków (no bo niby gdzie, na śniegu?), gdzie są wydeptane ścieżki albo ich nie ma, gdzie trzeba samemu szukać drogi. Właściwej drogi. Ale jest też wolność innego rodzaju. Ta nieuchwytna, wyczuwana podświadomie, pulsująca pod skórą, wybijana miarowym i szybkim rytmem serca, rozpierająca od środka. Wolność, którą chce się oddychać pełną piersią. Która jest wszędzie, która otacza i wypełnia.
Jest to też czas oderwania od codziennej rutyny. Egzamin, praca, niecierpiące zwłoki spotkanie – jakie to ma znaczenie tam, wysoko? Jakie to ma w ogóle znaczenie – wobec wieczności..?
Jest wreszcie coś, co każdy (albo prawie każdy) odczuwa na swój sposób. Coś co zwykło sie określać mistyką gór. Dotykiem jakiejś tajemnicy, transcendencji. Tam wiatr wieje inaczej i przynosi inne opowieści. Tego nie da sie usłyszeć w mieście. Idąc przed siebie, oczyszczając swoje myśli ze zbędnego zabiegania i natłoku, ma się wreszcie czas by sie chwilę zastanowić. Nad sobą, nad życiem, nad czasem, nad swoim miejscem na ziemi. Tu można odczuć i spotkać Boga…
Jest też rzecz jasna satysfakcja i radość. Z kolejnego zdobytego szczytu, z widoków,  z samego chodzenia czy wspinania się. To niesamowite uczucie, kiedy po długim i uciążliwym marszu staje się w końcu na wierzchołku. Jest to uczucie, którego nie da się porównać z żadnym innym.
Jest też jeszcze jeden, szczególny rodzaj satysfakcji. To radość z ciągłego przełamywania swoich ograniczeń, z kolejnego zwyciętswa nad zmęczeniem, niewyspaniem i samym sobą. To kształtuje człowieka, to buduje jego charakter.
Jest to swego rodzaju ładowanie akumulatorów. Lubię Kraków, dobrze się tu czuję. Chłonę każdego dnia jego niezwykłą atmosferę, klimat. Ale przychodzi czas, kiedy go nienawidzę. Najzwyczajniej w świecie się duszę. Zamknięty w gąszczu ulic, opleciony murami kamienic czuję, że muszę sie stąd wyrwać. To jest właśnie ten moment, kiedy zaczyna się snuć plany o kolejnym wyjeździe. Albo pakuje się plecak, żeby rano natychmiast pojechać w nasze polskie góry. Choćby na chwile. Żeby odetchnąć.

Oczywiście chodzenie po górach niesie ze sobą ryzyko. Nieszczęśliwe wypadki co chwilę uświadamiają nam, że nie da się wszystkiego przewidzieć, zaplanować, ustalić. Nie byłem nigdy w Himalajach, ani szczycie, który przekraczałby 6000 m.n.p.m., ale wiem, że „niższe” góry też potrafią być niebezpieczne. Każdy musi sam podjąć decyzję czy, na ile jest w stanie zaryzykować.

Nie rozumiem skrajnych opinii wypowiadanych przez ludzi, którzy nigdy w górach nie byli, że chodzenie tam jest bez sensu, że alpiniści są ludźmi nienormalnymi, że jest to największa głupota. Nie uważam żeby była to głupota w ogóle. Każdy ma taka pasję jaką chce. I nie zamierzam nikogo do gór namawiać, tak jak nie mam też zamiaru od nich nikogo odwodzić. Ci, którzy góry kochają i tak w nie pójdą, a ci, którzy tego nie rozumieją i tak nigdy nie dowiedzą się, co one mogą dać.

Pozostaje sprawa relacji rodzinnych. Przecież gros tych ludzi osierociło dzieci, zostawiło żony. Ale to też jest kwestia wyboru. Wyboru kobiet, które wiedzą z kim się wiążą i na co się decydują. Jest to również indywidualny wybór himalaistów – gdzie jest moja własna granica ryzyka, gdzie jest bariera, której nie wolno mi przekroczyć.

Jak tu zakończyć, żeby nie było banalni? Może lepiej nie pisać już nic, tylko zająć się planowaniem kolejnego wyjazdu..

Czasem jest tak, że ludzie są ze sobą ale się nie znają. Patrzą na siebie ale sie nie widzą. Nie widzą prawdziwego człowieka, tylko swoje wyobrażenie o nim. Pod maską pozorów, gestów, wyuczonych zachowań („jak zrobić na niej wrażenie”, „czym jej/jemu zaimponujesz”, „pokaż się z najlepszej strony”) kryje się prawda, która nie ma często okazji wyjść na wierzch. Ta prawda może być dobra albo zła. Ale jest skrywana. Bo trzeba dobrze wypaść, zaprezentować się, byc macho albo mistrzynią-kusicielką. Kolorowe gazety dla nowomężczyzn i nowokobiet dają tysiące rad jak się zachować, jak rozmawiać, jak sie zaprezentować, żeby „zdobyć” drugą osobę. Kreuje sie nowy styl życia. Tak dzieje się coraz częściej. Wystarczy się rozejrzeć dookoła, trochę posłuchać, porozmawiać.

Coraz mniej też ze sobą rozmawiamy. Nie ma czasu. Nie ma potrzeby. Bo są inne rzeczy do roboty, przy których nie trzeba rozmawiać. I o wiele lepiej jest, o wiele przyjemniej. Bo po co się poznawać? Po co wiedzieć co dla tej drugiej osoby jest najważniejsze w życiu, jakie ma zasady, jakie poglądy, jakie zainteresowania? Przecież wystarczy że jest ładna, zgrabna i do tego niezbyt skrępowana, a on, że jest przystojny, przypakowany, a jak trzeba to spuści łomot jakimś frajerom. Nie rozumiem takich par. Par, które się nie znają. Które żyją na poziomie powierzchowności i fascynacji. Żadnych głębszych rozmów, nic. Totalna pustka. Ale przecież wielka miłość. Wielka miłość…

Ludzie mają skłonność do oglądania przemocy. Afirmacja bezmyślnej, tępej siły towarzyszy człowiekowi od zarania. Ciekawe, że na przestrzeni wieków dążenia i pragnienia sporej części ludzi ograniczają się do dwóch rzeczy – chleba i igrzysk. Figury te pojawiają się w każdej epoce, zmieniają się tylko formy.

W starożytnym Rzymie walki osiłków, których jedynym zadaniem w życiu było mordowanie swoich przeciwników, ściągały tłumy. Tłuszcza z takim samym entuzjazmem oglądała konających w koloseum chrześcijan, torturowanych i wieszanych skazańców, wrogów ludu ścinanych ostrzem rewolucji itd, co widownia kin ogląda mordowanych na ekranie ludzi.

Oglądane średniowiecznie narzędzia tortur często wywołują (słuszne skądinąd) oburzenie. Krzesła najeżone kolcami, koła do łamania kości, przyrządy zgniatające czaszki i inne części ciała. Ale ludzie wymyślili też bardziej wyrafinowane metody męczenia i zabijania ludzi. Chińczycy umieszczali unieruchomionego człowieka pod rurą z wodą, która powoli kapała.. Kropla po kropli, w jedno i to samo miejsce na głowie. Nie bez kozery mówi się, że kropla drąży skałę.. Albo tortury NKWD – uderzanie belami drewna w stopy leżącej osoby. Przeszywający ból rozchodził sie i promieniował wzdłuż kręgosłupa dochodząc do głowy. Potworny ból rozsadzający czaszkę. Tak, każda epoka miała swoje, mniej lub bardziej wymyslne czy widowiskowe sposoby uśmiercania ludzi. Człowiek, to brzmi dumnie..

Ludzie są żądni krwi. Nawet jeśli sami nie mordują to zwykle lubią popatrzeć jak to robili inni. W tym względzie nic sie nie zmieniło. Muzea tortur pełne zwiedzających, które dla części z nich nie są przestrogą i powodem do refleksji ale czymś zgoła fascynującym, rozbudzającym wyobraźnię. Mało kto wie, że „żelazna dziewica” została wymyślona w XIX w., a nie w średniowieczu. I to po to, żeby przyciągnąć zwiedzających..

No ale teraz mamy przecież XXI wiek. Humanizm, humanitaryzm i prawa człowieka. Większość krajów przestrzega zakazu tortur i nie orzeka kary śmierci. Jest pięknie. Przynajmniej w teorii. Bo nie trzeba wcale daleko szukać – gdzieś w bazie Guantanamo – żeby okazało się, że rzeczywistość nie jest taka różowa. Wystarczy wejść na YouTube i zobaczyć oglądalność egzekucji dokonywanych przez terrorystów. Ciekawość, nieprawdaż? Całkiem zdrowa..
A czym innym jak gloryfikacją przemocy i kontynyacja wymyslania różnych, najbardziej finezyjnych i okrutnych sposobów odbierania życia, są współczesne filmy typu Piła czy jedna czy druga Masakra? Żeby nie pisać o czymś, czego nie znam, przemogłem niechęć do tego typu filmów i obejrzałem spory fragment Piły. Mniejsza o to, której części. To co zobaczyłem było przerażające. Jak również to, co kryje się w umysłach twórców takich filmów. To nie jest pokazywanie ciemnej strony ludzkiej natury. To da się zrobić w inny sposób. To zwykłe, prostackie epatowanie przemocą. Trzeba przyznać, że na polu wymyślania nowych sposobów zadawania śmierci sporo się rozwinęliśmy od czasów starożytnych.

Cele producentów są jasne – zarobić jak najwięcej pieniędzy. Za wszelką cenę. Cel uświęca środki. Przyciągnąć ludzi do kin pokazując to co – no właśnie jakie – nieludzkie? Kolejne mordy i okropieństwa przyciągają rzesze kinomaniaków. Czego ci ludzie szukają w tego typu filmach? Czy oglądanie takich rzeczy wzbudza jakieś pozytywne emocje i przeżycia, czy zmusza do jakiejkolwiek refleksji? Czy ktoś, kto obejrzy taki film czuje sie w jakiś sposób ubogacony? A więc zwykła rozrywka? Zwykła rozrywka… Zabawa. Tak, zabawa w zabijanie. Finezja zabijania, sztuka. No ale to przecież tylko film, fikcja, aktorzy. Tyle, że oglądając taki film nie myslimy o tym, że to fikcja. Oglądamy mordowanie ludzi, tak jak kiedyś oglądano w koloseach. Podnieceni i z mocniejszym biciem serca. Te obrazy pozostają w głowach na długo. Przez tego typu filmy stajemy sie coraz bardziej znieczuleni. To co widzimy, nie odrzuca nas od ekranu. Zwyczajnie i systematycznie niszczymy swoje ludzkie odruchy.

A potem organizujemy czarne marsze i zadajemy sobie pytanie – jak to się mogło stać…?

Jesteśmy wytrwali, krok po kroku.
Ostrożnie, bo droga jest trudna,

a Ci którzy chcą łatwo przeżyć swoje życie siedzą w dolinach.
Zamknięci.

Życie jest po to, żeby poczuć Wiatr we włosach,
a Duch wieje przez świat, na szczytach najmocniej.

Odwrotu już nie ma.
Idziemy na Syjon.

Muszę powiedzieć, że jest to trudny temat, który sprawia mi wiele problemów. No bo w końcu wierzę w coś takiego jak Opatrzność Boża. Jak więc Bóg ma się do przypadków i zbiegów okoliczności? Łatwo jest powiedzieć, że wyszło się z okropnego wypadku bez szwanku dzięki Bożej pomocy, ale trudniej mówić, że ktoś zginął „bo Bóg tak chciał”. No właśnie, kiedy można rozróżnić to, czym pokierował Bóg od tego, co zrobił człowiek? Kiedy jakieś zdarzenie było celowe („próba”, „doświadczenie” itp.), a kiedy przypadkowe? A może wszystko co się dzieje ma jakiś, niezrozumiały dla nas, ale uporządkowany i zaplanowany, głębszy sens? Może ma znaczenie z perspektywy dłuższej niż długość naszego życia?

Trudno to teraz rozstrzygnąć, tym bardziej, że każdy temat zasługuje na osobną analizę. Napiszę więc o czymś, co do czego nie mam wątpliwości, że nie było przypadkowe, a co nasunęło mi się na myśl i czym podzieliłem się podczas rozmowy z moim kolegą.
Chodzi o poznanie M. Nagromadzenie zbiegów okoliczności jest w tym wypadku tak duże, że nie wierzę, że może być prawdopodobne. Poznaliśmy się w samolocie. Uczyliśmy się angielskiego i jego dobra znajomość była dla nas rzeczą ważną – w końcu dla wielu ludzi jest, nic szczególnego. Więc przez przypadek jechaliśmy na kurs angielskiego do tej samej szkoły językowej i przypadkowo dostaliśmy bilety obok siebie. Kiedy się lepiej poznaliśmy, okazało się, że wyznajemy te same wartości, mamy podobne poglądy na życie, zgadzamy sie w większości ważnych dla nas spraw itp., no ale to oczywiście zbieg okoliczności. Jak również to, że trwa to już 6 lat..
Kiedy jednak spojrzę na to z perspektywy boskiego planu, to nabiera to niesamowitych rozmiarów i całkowicie zmienia patrzenie. Załóżmy więc, że to Bóg nas poznał ze sobą, a raczej tak to wymyslił, żebyśmy się spotkali. To naprawdę niesamowite, że na przestrzeni tylu milionów lat, urodziliśmy się właśnie w tym czasie, w tym samym czasie, na jednym kontynencie, w jednym kraju i mieście. A potem wsiedliśmy do samolotu. Wierzę, że to Bóg tak to sobie wymyślił.
No dobrze, więc czy byliśmy bezwolni? Przeznaczenie? To pytanie oczywiście padło. Myślę, że spotkanie nie było przypadkowe, było zaplanowane. Ale to już od nas zależało co z tym zrobimy. Mogliśmy się poranić, zmarnować to wszystko i w końcu się rozstać. To było w naszych rękach. Bóg chciał (i wiem, że dalej chce) żebyśmy byli razem, ale tak samo mocno wierzę w to, że pomagał nam TYLKO dlatego, że o to prosiliśmy. Nie bylibyśmy na siłę razem. To nie byłby wolny wybór ani żadna wolność. On nie ingeruje w ludzką wolność. On tylko pomaga, gdy Go o to prosimy i gdy taka jest Jego wola.
Tak było w tym przypadku:)